تجربه زلزلههای ویرانگری چون رودبار – منجیل (1369)، بم (1382) و سرپلذهاب (1396)، نشان میدهد که زمینلرزه ها نه تنها موجب ایجاد تلفات و خسارات گسترده می شوند، بلکه ساختارهای اجتماعی و اقتصادی جامعه را نیز متاثر نموده و در آستانه فروپاشی قرار می دهند. از این رو ارتقای آمادگی عمومی جامعه برای بهبود تابآوری و کاهش ریسک سوانح طبیعی، بهویژه زلزله، یکی از نیازهای اساسی هر کشور است. این مهم می بایست با استفاده از زیرساختها و ظرفیت های موجود در فضاهای سکونتگاهی برنامه ریزی و انجام شود.
در میان زیرساختهای شهری و روستایی، مدارس از جایگاهی کلیدی برخوردارند. این مراکز نه تنها بهعنوان محل تحصیل کودکان و نوجوانان و آینده سازان در هر جامعه شناخته میشوند، بلکه اجرای برنامه های کاهش ریسک و مدیریت بحران محله محور با تکیه بر مدارس از تاثیرگذاری بیشتری برخورد دار است. در واقع جدا از اهمیت ایمنی مدارس به عنوان یکی از زیرساختهای مهم، امکان استفاده از ظرفیت مدارس برای توسعه فرآیند آموزش، آمادهسازی و تقویت مشارکت جمعی نیز حائز اهمیت است. بدینترتیب مدارس نهتنها مکانی برای یادگیری مفاهیم آموزشی هستند، بلکه به واسطه حضور فیزیکی در هر محله، پیوندی اجتماعی و فرهنگی با جامعه اطراف خود دارند. این جایگاه دوگانه، یعنی آموزش رسمی و اتصال به بدنه جامعه، باعث شده است که مدارس نقش بسیار مؤثری در فرآیند ارتقای آگاهی و تابآوری محلی ایفا کنند. آنها ظرفیت بسیار بالایی برای آموزش اصول ایمنی، افزایش آمادگی فردی و جمعی، اطلاعرسانی گسترده، و در نهایت، ایجاد تحرک و همبستگی اجتماعی دارند؛ عناصری که همگی برای مدیریت بحرانهای طبیعی ضروری هستند.
در راستای چنین رویکردی و به منظور استفاده از ظرفیت مدارس به عنوان پایگاه مدیریت بحران محلی، از سال ۱۳۹۴ طرح “مدرسه ایمن – جامعه تابآور” تدوین و در قالب برنامه های مانور زلزله و ایمنی در برخی محله های شهری به اجرا گذاشته شد. در این الگو، مدارس به عنوان پایگاههایی تعریف میشوند که میتوانند ضمن آموزش و توانمندسازی دانشآموزان، نقش فعالتری در جلب مشارکت خانوادهها، نهادهای محلی، شوراهای محله و حتی سازمانهای غیردولتی ایفا کنند. چنین دیدگاهی باعث شد تا مفهوم مانور، از شکل نمادین و رسمی خارج شده و به تمرینی واقعی، کاربردی و چندلایه برای تمامی ساکنان یک جامعه محلی تبدیل شود.
بر همین اساس، راهنمای مانور سراسری زلزله و ایمنی نیز با رویکرد مدرسه ایمن – جامعه تابآور بازنگری شد و بصورت سراسری در اختیار نهادهای ذیربط و مدارس سراسر کشور قرار گرفت. در حال حاضر این راهنما، مجموعهای هدفمند از دستورالعملها و روشهای اجرایی را برای مدیران مدارس و مدیران بحران محله فراهم آورده تا ضمن انجام اقدامات پیشگیرانه، مانورهای آموزشی را به شکلی اثربخش و نظاممند برگزار نمایند. راهنما شامل سه بخش اصلی و پنج پیوست کاربردی است که هر یک به جنبهای از موضوعات آمادگی و پاسخ در برابر زلزله میپردازند.
در بخش نخست، اقدامات قبل از اجرای مانور در دو سطح مدرسه و محله تشریح شده است. در سطح محله، بر تشکیل شورای ایمنی محله، شناسایی نقاط آسیبپذیر و جلب مشارکت ساکنان برای کاهش ریسک تأکید شده است. در سطح مدرسه نیز اقداماتی همچون ایمنسازی اجزای غیرسازهای، تهیه نقشه شناسایی فضاهای مدرسه، تأمین اتاقکهای امدادی و راهاندازی سامانههای اضطراری آب و بهداشت مورد توجه قرار گرفتهاند.
در بخش دوم، مراحل اجرای مانور به تفکیک در دو سطح مدرسه و محله بیان شدهاند. در مدارس، مراحل شامل زمان آغاز مانور، پناهگیری ایمن، خروج اضطراری و تخلیه فضای آموزشی است. در سطح محله، مراحل پیچیدهتری از جمله پناهگیری در منزل و محل کار، تخلیه امن به سوی مدرسه، و استقرار در فضای مدرسه بهعنوان پایگاه محلی بحران تعریف شده است.
بخش سوم راهنما، شامل پنج پیوست تخصصی است که مدیران میتوانند با استفاده از آنها برنامهریزی دقیقتر و جامعتری برای آمادگی مدرسه و محله داشته باشند:
طرح «مدرسه ایمن – جامعه تابآور» فراتر از یک اقدام آموزشی، رویکردی ملی برای ارتقای آمادگی و کاهش ریسک در برابر سوانح طبیعی است. این برنامه با مشارکت فعال وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت کشور، وزارت آموزش و پرورش، جمعیت هلال احمر و سازمان صدا و سیما و شهرداری تهران در حال اجراست و بر این باور استوار است که مدارس میتوانند نقشی کلیدی در توانمندسازی جامعه و هماهنگی محلی در زمان بحران ایفا کنند. گسترش این مدل و نهادینهسازی آن در سیاستگذاریهای کلان آموزشی، اجتماعی و شهری، زمینهساز شکلگیری فرهنگ ایمنی، یادگیری اجتماعی و پایداری در مدیریت بحران خواهد بود.
