انسان از دیرباز در پی پیش بینی زمان و مکان دقیق وقوع زلزله بوده است. البته علیرغم تلاشهای فراوان زمین شناسان و زلزله شناسان، هنوز نمی توان زمان دقیق وقوع زلزله را پیش بینی نمود؛ ولی از نظر مکانی مناطق مهم زلزله خیز تا حدود زیادی شناسایی شده اند. همچنین میتوان احتمال وقوع رخداد زلزله را از نظر زمانی و مکانی تا حدودی برآورد نمود. بنابراین مکان و زمان دقیق وقوع زلزله در حال حاضر قابل پیشبینی نیست؛ ولی همچنان محققان در پی یافتن راههای علمی هستند تا بتوانند زمان وقوع زلزله را در آینده پیش بینی کنند.
به منظور پاسخگویی به این سؤال، آمار زلزله های رخداده طی یک دهه اخیر در کشور مورد بررسی قرار داده شد. نتایج این ارزیابی نشان داد که رخداد زلزله در شب بیشتر از روز نیست و حتی تعداد زلزله های با بزرگای بیش از 6 که طی روز رخ دادهاند، از تعداد زلزله در شب بیشتر بوده است.
با ارزیابی آمار زلزله های رخداده طی یک دهه اخیر در کشور نشان داده شد که نرخ رخداد زلزله در سالهای اخیر تغییر محسوسی نداشته است.
هرچند که نهادهای حاکمیتی (نظیر دولت) یا نهادهای عمومی (نظیر شهرداریها) مسؤولیت اصلی در حوزه کاهش ریسک و مدیریت بحران زلزله را عهده دار هستند، لیکن مردم نیز از نقش بی بدیلی در کاهش تبعات زلزله برخوردارند. در واقع بدون مشارکت و همراهی مردم و نبود مطالبه عمومی، امکان اجرای برنامه های لازم در جهت ارتقای ایمنی شهرها یا سایر سکونتگاهها چندان میسر نخواهد بود. در حال حاضر در بسیاری از کشورها (حتی کشورهای پیشرفته نظیر ژاپن و آمریکا)، توسعه اقدامات محله محور و مردم محور در جهت بهبود ایمنی بافتهای شهری و روستایی، از برنامه های اساسی مدیریت ریسک و بحران زلزله محسوب میگردد.
اطمینان از ایمنی محل سکونت، محل تحصیل و محل کسب و کار در برابر زلزله، مهمترین اصل در مدیریت ریسک و بحران میباشد. چنانچه حساسیت لازم نسبت به ایمنی مستحدثات در جامعه نهادینه شود، سازندگان نیز قطعاً نسبت به ارتقای کیفیت ساخت و ساز اهتمام بیشتری خواهند داشت. بررسی تجارب زلزله های بزرگ رخداده در طی دو دهه اخیر نشان میدهد که ساختمان هایی که براساس ضوابط و استانداردهای موجود ساخته شده اند، حتی در برابر شدیدترین زلزله ها پایدار بوده اند. شناخت وضعیت ایمنی محل زندگی و تلاش برای رفع مخاطرات موجود نیز از دیگر راهکارهای بهبود ایمنی در برابر سوانح است. شناسایی نقاط امن و ناامن در سطح محله میتواند در راستای این هدف تأثیر زیادی داشته باشد. این اقدام در چارچوب برنامه “مدرسه ایمن– جامعه تابآور” در حال حاضر در سطح کشور در دست اجرا میباشد. در جدول روبرو، برخی از اقداماتی که توسط مردم برای ارتقای ایمنی در برابر زلزله قابل اجرا است، نشان داده شده است.
لذا با توجه به ارزیابی شواهد مربوط به زلزله های دو دهه اخیر در ایران (مانند زلزله کرمانشاه)، همچنین براساس شواهد و مستندات علمی موجود، استفاده از این روش برای پناهگیری توسط پژوهشگاه توصیه نمیشود.
در برخی از زمینلرزه ها (نظیر زلزله سرپل ذهاب کرمانشاه)، ادعاهایی مبنی بر مشاهده امواج نورانی در آسمان، قبل و یا هنگام رخداد زلزله، مطرح شده است. این پدیده که به عنوان نورهای زلزله (Earthquake Lights, EQL) شناخته میشود، با اشکال و طیف های رنگی مختلف، در برخی زلزله های ایران و بسیاری از زمینلرزه های رویداده در نقاط دیگر جهان، مشاهده شده و شایعات زیادی را در خصوص منشأ برخی زلزله ها ایجاد نموده است. در گذشته مردم این پدیده را به اشیای ناشناس پرنده (Unidentified flying object, UFO) یا موجودات ناشناخته فضایی نسبت میدادند و اخیراً برخی آن را به موضوع هارپ (HARP) پیوند میزنند. متخصصان علم زلزله شناسی در مورد صحت گزارشات و شواهد مرتبط با این پدیده اختلاف نظر دارند. در سالهای اخیر برخی محققان تلاش کرده اند که این پدیده را با تکیه بر قوانین و اصول علم فیزیک (نظیر خواص پیزوالکتریک، اشتعال گازها و …) توضیح دهند. برخی نیز معتقدند که این پرتوهای نورانی به دلیل ایجاد قوسهای الکتریکی (Electricity Arcing) ناشی از ارتعاش دکلهای برق در حین زلزله ایجاد میشوند. البته، در سالهای اخیر متخصصان علم مکانیک سنگ و ژئوفیزیک، مطالعاتی را روی شواهد مبتنی بر وجود امواج نورانی زلزله (EQL) در 65 زمینلرزه (از سال 1600 میلادی تاکنون)، انجام داده اند. این تحقیقات نشان داده است که در برخی از انواع سنگها (بخصوص سنگهای آذرین نظیر گابرو (Gabbro) و بازالت Basalt))، تنشهای موجود در زمین باعث تولید بارهای الکتریکی میگردد. آزاد شدن ناگهانی و سریع این بارهای الکتریکی در اثر عبور امواج لرزه ای در امتداد برخی انواع گسلها، میتواند باعث یونیزه شدن محیط و ایجاد پرتوهای نورانی به رنگهای مختلف در سطح زمین یا در فضای فوقانی سطح زمین گردد. این امواج نورانی میتوانند تا دهها ثانیه تداوم داشته باشند و تا شعاع چند صد متری سطح زمین نیز منتشر شوند. در برخی موارد این امواج حتی به شکل رعد و برق مشاهده میگردند، با این تفاوت که منشأ آنها از زمین به سوی آسمان است. البته باید توجه داشت که به دلیل گسترش محدود توده سنگهای آذرین و نبود شرایط مورد نیاز برای ایجاد این پدیده در بسیاری زلزله ها، امواج نورانی تنها در درصد اندکی از زلزله ها مشاهده میشود.
